منتها از براى اوصاف دو مرتبه است : يكى ، مرتبهء ذات و اوصاف ذاتيه است ، كه توان از آن انتزاع علم كرد و عالميت و قدرت و قادريت . و يكى ، مقام اوصاف فعليه است ، كه از آن نيز انتزاع مفهوم علم و عالميت و قدرت و قادريت توان كرد . و اما اوصاف سلبيه ، از قبيل قدّوسيت و سبّوحيت ، و اسماء تنزيهيه ، آنها از لوازم ذات مقدس و ذات مقدس مصداق بالعرض است نسبت به آنها ؛ زيرا كه حق تعالى كمال مطلق است و كمال مطلق بالذات بر او صادق است ، زيرا كه اصل حقيقت اوست ، و از لوازم آن سلب نقايص است ؛ و كمالْ مصداق عرضى سلب نقص است . و اهل معرفت و اصحاب قلوب مقام تجلى به « فيض اقدس » را مبدأ اسماء ذاتيه دانند ، و مقام تجلى به « فيض مقدس » را مبدأ اوصاف فعليه شمارند « 1 » ؛ و تجلى به فيض مقدس را « غير » نمىدانند ، چنانچه « عين » نيز نمىدانند . و بحث در اطراف آن منجر مىشود به بحث از اسماء و صفات به طريقهء آنها و از مقصد خارج مىشويم . و بعضى صفات حق را به امور عدميه ارجاع كردند ، و « علم » را عبارت از عدم جهل و « قدرت » را عدم عجز دانسته‌اند . و در اهل معرفت كسى را كه ديدم اصرار به اين معنى دارد مرحوم عارف جليل ، قاضى سعيد قمّى « 2 » ، است كه تبعيت از استاد خود ، كه ظاهراً مرحوم ملا رجبعلى « 3 » است ، نموده به بيانى كه در شرح توحيد مذكور

--> ( 1 ) - شرح فصوص الحكم ، قيصرى ، ص 61 و 65 ؛ جامع الأسرار ، ص 682 - 683 ؛ مصباح الانس ، ص 322 - 328 . ( 2 ) - محمد سعيد بن محمّد مفيد قمى ، معروف به « قاضى سعيد » از بزرگان علماى نامدار شيعه و از عالمان به‌حديث و حكمت و فنون ادبيّه به‌شمار مىرود و به « عرفان » تمايل بسيار داشت . وى از شاگردان ملّامحسن فيض و ملّا عبدالرزّاق لاهيجى و ملّا رجبعلى تبريزى است . قاضى سعيد مدّتى در قم به قضاوت اشتغال داشت و به همين دليل به قاضى معروف شد . در سال 1103 ق در قم وفات يافت ، از آثار اوست : الأربعون حديثاً ، أسرار الصلاة ، حاشيه أثولوجيا ، حاشيه بر إشارات ، حقيقة الصلاة ، شرح توحيد الصدوق ، البوارق الملكوتية ، كليد بهشت . ( 3 ) - ملا رجبعلى تبريزى ( - 1080 ) از شاگردان ميرفندرسكى است . در فلسفه مشرب مشائى داشته و كتب‌بوعلى را تدريس مىكرده است . قاضى سعيد قمى و محمّد تنكابنى از شاگردان وى بوده‌اند . از اوست : كليد بهشت و رساله‌اى به فارسى در اثبات واجب .